Biểu tượng Hồ Chí Minh đã đến lúc giải thiêng?

Hồ Chí Minh đã tồn tại như một “biểu tượng hư ảo” trong lòng dân tộc suốt mấy chục năm qua, như người viết đã từng đề cập trong một bài viết trước đây. 

Gọi là “biểu tượng”, là “hư ảo”, tức là không được nhìn nhận như một con người đích thực, với tất cả sự đa đoan, phức tạp của nhân cách và thời cuộc. Cũng như trong tôn giáo, khi một người đã được phong thánh, nếu còn nhắc đến phần “người” (với đầy đủ khía cạnh người) của họ, nghĩa là “phạm thượng”, là chạm vào vùng cấm.

Việc “phong thánh” cho Hồ Chí Minh, trên thực tế đã cung cấp cho chế độ hiện tại một nguồn vốn biểu tượng mạnh mẽ để hiệu triệu, kết đoàn quần chúng, tạo nên tính chính danh của chế độ. Thế nhưng, đồng thời nó cũng đem lại một nguy cơ trí mạng: khi lòng tôn thờ trở nên quá mức, một biểu tượng vốn được xây dựng để đoàn kết đồng bào lại có thể gây ra sự bài xích, chia rẽ trong lòng dân tộc – mà vụ án “Chuyện với Thanh” cùng làn sóng đấu tố xoay quanh nó là minh chứng không thể rõ ràng hơn.

Đến đây, ta phải đặt câu hỏi: liệu biểu tượng Hồ Chí Minh có còn cần thiết, hay là đã đến lúc nên được giải thiêng?

Tác hại của việc thiêng liêng hóa biểu tượng 

Trước hết, cần hiểu rằng mọi cộng đồng chính trị phần lớn đều sống nhờ các biểu tượng. Bởi lẽ, biểu tượng giúp tạo ra tính liên tục lịch sử và bản sắc tập thể cho một cộng đồng người. 

Khi một nhân vật như Hồ Chí Minh được biểu tượng hóa, hình ảnh đó không chỉ nói về cá nhân ông, mà còn đại diện cho những giá trị mà nhà nước và xã hội muốn khẳng định, như: độc lập dân tộc, đức hy sinh, và đạo đức cách mạng. Ở góc độ này, việc “giải biểu tượng” (desymbolization) quá mạnh có thể làm suy yếu một nguồn vốn biểu tượng quan trọng của cộng đồng.