Tam quyền phân lập không nhất thiết phải là ‘tam’

Trong tiếng Việt, khi nói về việc phân tán quyền lực để tránh tình trạng lạm quyền, người ta hay dùng chữ “tam quyền phân lập” và lấy nước Mỹ làm thí dụ. Theo đó, chính quyền liên bang Hoa Kỳ chia thành ba nhánh:

Lập pháp (Hạ viện và Thượng viện)
Hành pháp (tổng thống và các bộ)
Tư pháp (hệ thống tòa án)

Tuy nhiên, ngay trong nước Mỹ, người ta rất ít dùng chữ “tam quyền phân lập”. Những chữ người ta thường dùng hơn là “separation of powers” (phân quyền) và “checks and balances” (kiểm soát và cân bằng).

Tại sao “tam quyền phân lập“ không phổ biến trong tiếng Anh?

Khi tra cứu ứng dụng Ngram trên Google, kết quả cho thấy các thuật ngữ tiếng Anh “tripartite government” hay “tripartite system” (“tam quyền phân lập”) gần như không được sử dụng. [1] Ngược lại, các cụm từ “separation of powers” và “checks and balances” xuất hiện với tần suất cao và phổ biến hơn.

Tại sao?

Vì ngay trong nước Mỹ có thể thấy nhiều thí dụ sự “phân lập“ không nhất thiết phải chia ra làm “tam quyền”.

Bảng so sánh “separation of powers” và “checks and balances” với “tripartite government” và “tripartite system” trong các nguồn tiếng Anh, từ năm 1776 tới năm 2022. Nguồn: Google Ngram, tác giả thực hiện ngày 19/02/2025.

“Tam” quyền phân lập trong chính phủ liên bang Hoa Kỳ

Hiến pháp Hoa Kỳ không nói rõ là chính quyền được phân ra bao nhiêu phần. Hiến pháp chỉ nói “quyền lập pháp” ở đây, “quyền hành pháp” ở đó, và chỗ kia là “quyền tư pháp”.

“Mọi quyền lập pháp được bản Hiến pháp này thừa nhận được trao cho Quốc hội Hợp chúng quốc, bao gồm Thượng viện và Hạ viện.” (Hiến pháp Hoa Kỳ, Điều 1, Khoản 1) [2]
“Quyền hành pháp sẽ được trao cho một vị tổng thống Hợp chúng quốc.” (Hiến pháp Hoa Kỳ, Điều 2, Khoản 1, Điểm 1)
“Quyền lực tư pháp của Hợp chúng quốc sẽ được trao cho Tòa án tối cao và những tòa án cấp dưới mà Quốc hội có thể thiết lập […]” (Hiến pháp Hoa Kỳ, Điều 3, Khoản 1, Điểm 1) [3]

Thực tế, không phải lúc nào quyền lực nhà nước cũng được chia thành ba nhánh như vậy.

Nhà triết học John Locke, trong tác phẩm “Hai khảo luận về chính quyền” (Two Treatises of Government – 1690), đã đề xuất một cách chia quyền khác. Theo Locke, ngoài quyền lập pháp (làm luật) và hành pháp (thực thi luật), còn có một quyền thứ ba mà ông gọi là quyền ngoại giao (federative power). [4]

Sau này, người phân chia quyền của nhà nước ra lập pháp, hành pháp, tư pháp, là Montesquieu trong cuốn “Tinh thần pháp luật” (De l’esprit des loix – 1748), hay còn được dịch là “Vạn pháp tinh lý”. [5]

Các nhà lập quốc Hoa Kỳ đã chọn mô hình của Montesquieu thay vì Locke, và họ đưa cách chia ba quyền này vào hiến pháp.